De firma Enschedé

Geschiedenis van het Enschedé-complex aan het Klokhuisplein


Portretten van Izaak en Johannes Enschedé

Portretten van Izaak en Johannes Enschedé


Op 21 juni 1703 trad Izaak Enschedé toe tot het gilde van boekdrukkers in Haarlem. Zijn drukkerij was al snel actief in het drukken van boeken met bijzondere lettertekens, zoals Hebreeuws, Braille, muziek en wetenschappelijke notaties. Daarvoor had hij een eigen lettergieterij, en ook kocht hij veel andere lettergieterijen op.
In 1761 kocht de toen 53-jarige Johannes Enschedé enkele huizen aan de Coolmarkt (nu Klokhuisplein) met de bedoeling om een gedeelte van zijn groeiende bedrijf uit een aantal panden in en om de Grote Houtstraat daarheen over te brengen. In datzelfde jaar overleed zijn vader Izaak. Er werkten toen zo€n 25 mensen bij de firma.
Johannes Enschedé kocht ook een woonhuis aan de Damstraat, achterlangs verbonden met de bedrijfspanden aan de Coolmarkt via een binnentuin. De uitbreiding van de firma Enschedé in dit gebied zou zich afspelen van de jaren 1840 tot en met de jaren €20 van de vorige eeuw. Naast de Klokhuistoren lag de Wagenpoort, waar Johannes Enschedé al een pakhuis bezat. In 1867 kochten de heren Enschedé van de hervormde gemeente grond waarop eeuwenlang de Klokhuistoren gestaan had en op die plaats bouwden zij een nieuw pand. Dit werd verbonden met de bestaande panden die erachter langs de Wagenpoort gelegen waren.
Hadden er in 1843 nog slechts honderd mensen werk aan het Klokhuisplein, na 1870 liep dit aantal op tot 280 in 1899. De firma kocht bij gebrek aan ruimte belendende panden aan, aan de Damstraat, de Damsteeg en de Wagenpoort. Het is ook in deze periode dat het hoekhuis verworven werd, op de hoek van het Klokhuisplein en de Damstraat. In 1906 verhuisde Johannes Enschedé naar Heemstede en werd het woonhuis aan de Damstraat en het hoekhuis daarnaast bij het bedrijf getrokken.
In de jaren na 1906 ging de aankoop van panden door, maar nu aan de overzijde van de Damsteeg. Op het smalle perceel tussen Damsteeg en Nauwe Appelaarsteeg verrees in 1913 een geheel nieuw bedrijfsgebouw, aan het oude complex vast. In 1918 werd een nieuwe toren naar het model van de Klokhuistoren op het Klokhuisplein gebouwd. die aanvankelijk diende als huisvesting voor alle bureau-afdelingen van de Oprechte Haarlemsche Courant.
In de 22 jaar van 1899 tot 1921 is het aantal werknemers bijna verdrievoudigd tot 821 mensen.
In 1924 werd een - vijf verdiepingen tellend - zwaar fabrieksgebouw voor waardpapieren gebouwd. In de wandeling werd het €bankgebouw€ genoemd en bood ruimte aan de complete massaproductie van bankbiljetten.
De laatste uitbreidingen van Enschedé hebben zich voltrokken langs de Wijde Appelaarsteeg. In 1938 verrees er het noodgebouw voor Chemez, de clichéfabriek van Enschedé en Zonen. Ook na de Tweede Wereldoorlog concentreerde de bouwactiviteit zich op dit gebied.
In de jaren van de wederopbouw werkten er ruim 1100 mensen bij Enschedé, dat uit zijn jasje bleef groeien. Waar daar maar kon in het nabije stadsgebied kocht Enschedé panden of huurde ruimten. Het grootste huurobject was de oude synagoge, op de hoek van de Lange Begijnstraat en de Wijde Appelaarsteeg. Deze was in de oorlog geschonden en na afloop door Enschedé als papiermagazijn in gebruik genomen. Op 11 april 1953 legde een felle brand het gebouw compleet in de as. Op deze plek verrees een nieuw gebouw en zo ontstond langs de Wijde Appelaarsteeg een onderkomen voor de technische dienst van Enschedé, de clichéfabriek, de magazijnen en kantoren.
In dezelfde periode was op de kruising van de Nauwe en de Wijde Appelaarsteeg en met zijn rug aan de Bakenessergracht een nieuw en stevig gebouw neergezet op grond van het Teylers Museum. Dit werd verhuurd aan de PTT om dienst te doen als centrale opslag- en distributiepunt voor postzegels.
De laatste toevoeging aan de lappendeken die het Enschedé-complex was, vond plaats in 1960 en werd gebouwd op het laatste lapje grond dat aan de Wijde Appelaarsteeg beschikbaar was.
President-directeur Frans Enschedé heeft het vertrek van het bedrijf uit de Haarlemse binnenstad in gang gezet. In 1965 werd besloten om de activiteiten geleidelijk te verplaatsen naar een nieuw te bouwen fabriek in de Waarderpolder. Daar kwam tussen 1965 en 1990 onder leiding van Dirk Jan Enschedé het nieuwe Enschedé-complex tot stand. Halverwege de jaren €80 bevonden zich aan het Klokhuisplein alleen nog de aanmaakafdelingen en de kantoren. In 1987, toen het einde van de verplaatsingsoperatie in zicht kwam, kocht de gemeente Haarlem het complex in de binnenstad van Enschedé. Eind 1990 verlieten de commerciële en administratieve afdelingen de oude omgeving en drie maanden later was de overplaatsing van de laatste afdeling een feit.

De lettergieterij van Enschedé, kopergravure van C. van Noorde uit 1768

De lettergieterij van Enschedé, kopergravure van C. van Noorde uit 1768


De bedrijfsactiviteiten

Van 1737 tot 1940 gaf het bedrijf de Oprechte Haarlemsche Courant uit. In de 19de eeuw ontwikkelde het drukmethoden voor Javaans en Japans schrift. Letterontwerper Jan van Krimpen ontwierp het lettertype Lutetia, waarmee het bedrijf in 1925 internationale prijzen won. Sem Hartz en Bram de Does zijn andere bekende ontwerpers die bij Enschedé in dienst waren. In 1991 richtte Peter Matthias Noordzij The Enschedé Font Foundry op, waar tegenwoordig nog lettertypes worden uitgegeven.
In 1769 drukte Joh. Enschedé obligaties voor de gemeente Haarlem, en in de jaren daarna steeds meer waardepapieren. In 1810 drukte het bedrijf voor het eerst bankbiljetten, voor Nederlands Oost- en West-Indië. Voor de beveiliging werd het muziekschrift van Fleischmann gebruikt. In 1866 drukte het de tweede emissie Nederlandse postzegels. Sindsdien worden alle Nederlandse postzegels hier gedrukt. Maar ook andere landen waaronder Groot-Brittannië laten hier hun postzegels drukken. In de 20ste eeuw werkte men samen met de staatsdrukkerij Sdu voor het drukken van paspoorten en rijbewijzen. De Nederlandse bankbiljetten raakten internationaal bekend om hun beveiliging, vooruitstrevende vormgeving en kleurigheid. Daarnaast drukte het bedrijf onder andere distributiebonnen, schoolplaten, boekenbonnen, reclamedrukwerk. Na de invoering van de euro drukt Joh. Enschedé eurobankbiljetten in opdracht van De Nederlandsche Bank. Joh. Enschedé is (anno 2005) gedeeltelijk eigendom van de familie Enschedé en gedeeltelijk van NPM Capital. Tot in de jaren 1990 was ook een lid van de familie Enschedé directeur.
In het kader van de digitale technologieën richtte het in 1999 een aparte divisie op, Joh. Enschedé Security Solutions, voor het werken aan digitale echtheidskenmerken.

[bronnen: ´Enschedé aan het Klokhuisplein´, Just Enschedé, Haarlem 1991, Wikipedia]

Klokhuisplein met het in 1804 afgebroken Klokhuis. Gouache van H.P.Schouten uit 1804

Klokhuisplein met het in 1804 afgebroken Klokhuis. Gouache van H.P.Schouten uit 1804

Gedenksteen t.g.v. het 250-jarig bestaan. (foto: Annemarie Ebeling)

Gedenksteen t.g.v. het 250-jarig bestaan. (foto: Annemarie Ebeling)