De Schuilkerk

Door Marjan Hagenaars

 

Achter nummer 33 aan de Bakenessergracht bevindt zich de meest volledig bewaarde schuilkerk in Haarlem. Het is de voormalige Oud Katholieke kerk van St. Anna en Maria. Het pand is te bereiken via de poort in de Kokstraat 11.

Geschiedenis

De geschiedenis van het pand gaat terug tot aan het begin van de 14de eeuw, toen er op deze plaats een mouterij met brouwerij werd gevestigd. Vanwege het heldere duinwater werd er in Haarlem en omgeving veel bier gebrouwen.
Hoe oud het gebouw in zijn tegenwoordige vorm is staat niet vast, maar waarschijnlijk dateert het uit de tweede helft van de 16de eeuw, toen het wederom als brouwerij werd gebouwd.
Tijdens de reformatie werd de uitoefening van de Rooms Katholieke godsdienst verboden in de Nederlandse gewesten boven de grote rivieren. De Katholieken gingen “ondergronds”. Toen allengs bleek, dat de anti-roomse plakkaten niet altijd even streng werden uitgevoerd, werd voor, de steeds van locatie wisselende diensten in particuliere huizen, gezocht naar locaties met niet direct opvallende gebouwen. Bedrijfsgebouwen leenden zich daar uitstekend voor. Zo viel het oog van de priester Augustinus Alstenius Bloemaert (1585- 1659) op deze brouwerij. Om het pand te verwerven, benaderde hij een stroman, de brouwer Joost van der Graft. Op 2 juni 1636 verwierf hij de brouwerij en mouterij met huis en erf voor de priester. Het pand, gelegen aan de Biggesteeg (de huidige Bloemertstraat), werd gekocht van Frans Pieter, opperbrouwer van de bierbrouwerij “Het Roode Hart”. Het bovengedeelte van het geheel inpandige gebouw werd als kerk ingericht voor de parochie van St. Anna. Het bij het pand aansluitende woonhuis aan de Bakenessergracht werd door Bloemaert als woning gebruikt. In het huizenblok rondom de schuilkerk werden verschillende panden aangekocht door Bloemaert en zijn opvolgers. Op de binnenplaats waren huisjes of kamers voor zogenaamde geestelijke dochters, ook wel klopjes genoemd. Dit waren maagden die hun leven in dienst van de kerk stelden, maar niet tot een kloosterorde wilden horen. De huisjes vormden samen het St. Annahofje. Het huis aan de Bakenessergracht heette van oudsher al St. Anna, de schuilkerk is daarnaar vernoemd.

Deel van het complex, gezien vanuit de tuin

Deel van het complex, gezien vanuit de tuin


Bloemaert was een belangrijke man in het toenmalige katholieke leven; hij hield ondermeer contacten met Vondel. Er wordt gezegd, dat Descartes in zijn woning heeft verbleven en dat deze in die periode door Frans Hals werd geschilderd. Vermoedelijk heeft ook de als muziektheoreticus bekendstaande priester Johannes Ban (1597-1644) een tijd op nummer 33 gewoond. Tijdens het pastoraat van Petrus Braems (1667-1693) hebben verbouwingen plaatsgevonden. Wat deze inhielden is niet bekend. Nummer 33 is later in andere handen overgegaan en pas weer in 1862 in bezit van de kerk gekomen. Omstreeks die tijd is het huis verbouwd tot bisschopswoning en dateert ook de rode beuk in de tuin naast de kerk.

Deel van het altaar

Deel van het altaar


In 1723 ontstond in de katholieke gemeenschap in Nederland het zogeheten Utrechtse Schisma tussen de aanhangers van Rome en die van het Utrechtse kapittel, de Oud bisschoppelijke Clerezij, de latere Oud Katholieke kerk. De Haarlemse katholieke kerkelijke gemeenten van St. Anna aan de Koksteeg en St. Maria aan de Biggesteeg (gevestigd op de huidige plaats van de tempel van de Rozekruizers), sloten zich bij de Clerezij aan. De statie van St. Maria werd in 1780 opgeheven en verenigd met die van St. Anna aan de Koksteeg.
In de laatste decennia van de 18de eeuw verwierf de kerk verschillende waardevolle stukken uit opgeheven kerken van de Clerezij in Amsterdam. Te noemen zijn de preekstoel, het altaartabernakel en de communiebank. Aan het begin van de 20ste eeuw kwam de thans nog gebruikte ingangspoort aan de Kokstraat tot stand. In 1937 werd besloten een nieuwe kerk te bouwen aan de Kinderhuissingel. Deze werd in 1938 geconsacreerd. De inventarisstukken werden naar de nieuwe kerk overgebracht.

Het altaar in de kerkzaal op de tweede verdieping. In top het alziend oog en een deel van de toegangsdeuren naar de consistorie kamer. De parochie was vrij arm, de barokke toevoegingen zijn dan ook bescheiden van aard en omvang.

Het altaar in de kerkzaal op de tweede verdieping. In top het alziend oog en een deel van de toegangsdeuren naar de consistorie kamer. De parochie was vrij arm, de barokke toevoegingen zijn dan ook bescheiden van aard en omvang.


Het oude gebouw werd betrokken door de heer Jan P. Kraakman (1904-1988), die de kerkruimte als decor- en schildersatelier gebruikte. Vanaf 1940, toen de oorlog uitbrak, bood de Schuilkerk onderdak aan Joodse vluchtelingen. Allen zijn halverwege de oorlog opgepakt en afgevoerd.
In de laatste jaren van de oorlog vonden vele onderduikers hier een schuilplaats. In 1944 werd er het hoofdkwartier van Gewest 12 van de Binnenlandse Strijdkrachten gevestigd met een eigen telefooncentrale en een geheime zender voor een direct contact met het hoofdkwartier in bevrijd Eindhoven. Ondertussen zette Jan Kraakman in de hoger gelegen kerkzaal zijn werk als kunstschilder en decorbouwer voort.

Tussenverdieping, in de 2e wereldoorlog schuilplaats van het verzet

Tussenverdieping, in de 2e wereldoorlog schuilplaats van het verzet


Na de bevrijding werd de tussenverdieping sociĂ«teit van de Bond van Oud Illegale Werkers (BOIW). De ruimte werd zorgvuldig in stand gehouden met herinneringen aan de oorlog. Aan de muren hingen wapens, helmen doorzeefd met kogelgaten en foto’s van verzetshelden. De oude zender en de wapens waren er opgesteld, waaronder het wapen van Hannie Schaft. Door zijn geschiedenis werd het een plaats van herdenking en kreeg het een bescheiden museale functie. Het gastenboek vermeldt ondermeer de namen van Prins Bernhard en Simon Wiesenthal.
Veel Haarlemmers herinneren zich de schuilkerk ook van de feestjes, clubjes en vergaderingen van politieke partijen in deze periode.

De kerkzaal op de 2e verdieping. Het deels uitgezaagde plafond werd voorzien van een tongewelf. De overgebleven vloer van de verdieping daarboven bood plaats aan orgel en koor.

De kerkzaal op de 2e verdieping. Het deels uitgezaagde plafond werd voorzien van een tongewelf. De overgebleven vloer van de verdieping daarboven bood plaats aan orgel en koor.


Na het overlijden van Jan in 1988 werd het complex eigendom van zijn zoon Nick. Het monument bevond zich in zeer slechte staat en een complete restauratie was dringend noodzakelijk Diverse aspirant-kopers hebben zich over een nieuwe bestemming voor de Schuilkerk gebogen, variĂ«rend van het opdelen in appartementen tot het plan van het “Samenwerkingsverband Haarlem” om in de schuilkerk een verzetsmuseum annex studiezaal te vestigen voor het voortgezet onderwijs in Haarlem en omgeving. Voorvechters van dit plan waren onze onlangs overleden buurtgenoten en oud illegale werkers, de heer Breman en zijn partner mevrouw Thöne-Siemens. Al deze ideeĂ«n ketsten af op financiĂ«le onhaalbaarheid en/of gebrek aan gemeentelijke medewerking.
In 1998 verkochten Nick en Basje Kraakman het pand aan Lex en Marjan Hagenaars. In 1999 werden woonhuis en kerk volledig gerestaureerd. In 2000 betrokken zij het huis aan de Bakenessergracht en werd de kerk als bedrijfsruimte verhuurd.

Verantwoording

De tekst is ontleend aan F.Allan, ‘De kerk en de gemeente der katholieken van de Oud-Bisschoppelijke Klerezie’, in: Geschiedenis en beschrijving van Haarlem van de vroegste tijden tot op onze dagen (Haarlem 1873); “Schuilkerk in Haarlem”, Monumentaal(juni ’99), een uitgave van het bureau monumentenbeleid van de gemeentelelijke sector Stedelijke Ontwikkeling; “Het voelbare verleden van de laatste schuilkerk van Haarlem”, de Woningkrant nummer 22 van oktober 1997, een gezamenlijke uitgave van woningwinkel en NVM-makelaars; “De statie van Sint Anna”, de Schakel, parochieblad voor de Oud-Katholieken en vrienden van de parochie Haarlem e.o., Zomer 2005; De uitgave van het Samenwerkingsverband Haarlem door Prof. dr. W. Hijmans: een bijdrage voor het behoud van de Schuilkerk, aug. 1992; Herinneringen van Haarlemmers.